Phụ kiện (fitting) là các chi tiết giúp đường ống đổi hướng, chia nhánh, đổi cỡ, nối và bịt đầu. Bài viết giới thiệu các loại phụ kiện phổ biến kèm hình ảnh để dễ nhận biết, cùng ưu – nhược điểm của từng kiểu kết nối: hàn giáp mối, hàn lồng, ren, mặt bích, clamp vi sinh và khớp nối rãnh. Bấm vào hình để xem lớn.

Đây là bài thứ hai trong loạt bài về đường ống. Bài trước: Phân loại đường ống công nghiệp theo vật liệu, tiêu chuẩn và ứng dụng.

1. Phụ kiện đổi hướng – Co (elbow)

Co 45° (45° Elbow) – TNI — **Co 45°***45° Elbow*Đổi hướng dòng chảy 45°, tổn thất áp nhỏ.

Co 90° (90° Elbow) – TNI — **Co 90°***90° Elbow*Loại phổ biến nhất, đổi hướng vuông góc.

Co 180° (cút U) (180° Return Bend) – TNI — **Co 180° (cút U)***180° Return Bend*Quay ngược dòng chảy, dùng cho ống trao đổi nhiệt, cuộn gia nhiệt.

Co có hai loại bán kính: co bán kính dài (LR – Long Radius) với bán kính cong bằng 1,5 lần cỡ ống, tổn thất áp thấp, được dùng mặc định; và co bán kính ngắn (SR – Short Radius) với bán kính bằng 1 lần cỡ ống, chỉ dùng khi thiếu không gian vì tổn thất áp lớn hơn.

2. Phụ kiện chia nhánh

Tê đều (Equal Tee) – TNI — **Tê đều***Equal Tee*Ba đầu cùng cỡ, chia hoặc gộp dòng.

Tê giảm (Reducing Tee) – TNI — **Tê giảm***Reducing Tee*Nhánh nhỏ hơn ống chính.

Tê xiên (chữ Y) (Lateral Tee) – TNI — **Tê xiên (chữ Y)***Lateral Tee*Nhánh nghiêng 45°, dòng chảy êm hơn tê thường.

Thập (chữ thập) (Cross) – TNI — **Thập (chữ thập)***Cross*Bốn đầu nối, ít dùng trong đường ống công nghệ.

Hàn nhánh trực tiếp (Stub-in) – TNI — **Hàn nhánh trực tiếp***Stub-in*Khoét ống chính và hàn ống nhánh vào; rẻ nhất, có thể cần bản gia cường.

Olet – phụ kiện đắp nhánh

Olet được đúc sẵn theo độ cong của ống chính và hàn đắp lên ống, thay cho tê khi nhánh nhỏ hơn nhiều so với ống chính. Bản thân olet đã được tính đủ gia cường cho lỗ khoét, nên thường không cần thêm bản gia cường.

Weldolet (Weldolet) – TNI — **Weldolet***Weldolet*Nhánh hàn giáp mối.

Sockolet (Sockolet) – TNI — **Sockolet***Sockolet*Nhánh hàn lồng, cho ống nhỏ.

Threadolet (Threadolet) – TNI — **Threadolet***Threadolet*Nhánh ren, thường cho đồng hồ áp, van xả khí.

Sweepolet (Sweepolet) – TNI — **Sweepolet***Sweepolet*Đầu nhánh vuốt cong, dòng chảy êm, chịu tải tốt.

Elbolet (Elbolet) – TNI — **Elbolet***Elbolet*Lấy nhánh trên lưng co, thường gắn nhiệt kế.

Latrolet (Latrolet) – TNI — **Latrolet***Latrolet*Nhánh nghiêng 45°.

Nipolet (Nipolet) – TNI — **Nipolet***Nipolet*Olet liền ống ngắn, gắn van xả đáy hoặc xả khí.

3. Phụ kiện đổi cỡ ống

Côn thu đồng tâm (Concentric Reducer) – TNI — **Côn thu đồng tâm***Concentric Reducer*Hai đầu cùng trục; dùng cho ống đứng, đầu đẩy bơm.

Côn thu lệch tâm (Eccentric Reducer) – TNI — **Côn thu lệch tâm***Eccentric Reducer*Một mặt phẳng; dùng cho đầu hút bơm, ống trên giá.

Côn ren / côn hàn lồng (Swage Nipple) – TNI — **Côn ren / côn hàn lồng***Swage Nipple*Nối ống hàn giáp mối lớn sang ống ren hoặc hàn lồng nhỏ.

Kinh nghiệm thiết kế: ở đầu hút bơm, côn lệch tâm được lắp mặt phẳng lên trên (FOT – Flat On Top) để không đọng bọt khí gây xâm thực. Với ống đi trên giá đỡ, côn lệch tâm lắp mặt phẳng xuống dưới (FOB – Flat On Bottom) để giữ cùng cao độ đáy ống, đỡ phải chêm giá.

4. Phụ kiện nối và bịt đầu

Măng sông ren (Threaded Coupling) – TNI — **Măng sông ren***Threaded Coupling*Nối hai đầu ống ren.

Măng sông hàn lồng (Socket Weld Coupling) – TNI — **Măng sông hàn lồng***Socket Weld Coupling*Nối hai đầu ống nhỏ bằng hàn lồng.

Măng sông nửa (Half Coupling) – TNI — **Măng sông nửa***Half Coupling*Hàn lên ống hoặc thân bồn để lấy nhánh nhỏ.

Rắc co ren (Threaded Union) – TNI — **Rắc co ren***Threaded Union*Nối có thể tháo rời, tiện bảo trì.

Rắc co hàn lồng (Socket Weld Union) – TNI — **Rắc co hàn lồng***Socket Weld Union*Như rắc co ren nhưng hàn vào ống.

Kép lục giác (Hex Nipple) – TNI — **Kép lục giác***Hex Nipple*Ống nối ngắn hai đầu ren, có lục giác để siết.

Kép ống (Pipe Nipple) – TNI — **Kép ống***Pipe Nipple*Đoạn ống ngắn ren hai đầu hoặc một đầu.

Nắp bịt (chén) (Cap) – TNI — **Nắp bịt (chén)***Cap*Bịt kín cuối đường ống.

5. Các kiểu kết nối – ưu và nhược điểm

5.1 Hàn giáp mối (Butt Weld – BW)

✔ Ưu điểm

Kín tuyệt đối, bền nhất
Chịu áp suất, nhiệt độ cao
Lòng ống trơn, ít tổn thất áp
Kinh tế nhất cho ống cỡ lớn

✘ Nhược điểm

Phải vát mép, căn chỉnh kỹ
Cần thợ hàn có chứng chỉ, kiểm tra NDT
Không tháo lắp được
Chân mối hàn lồi vào lòng ống

Tiêu chuẩn: ASME B16.9 (phụ kiện), ASME B16.25 (vát mép đầu hàn)
Nên dùng khi: ống từ DN50 (2″) trở lên, đường ống chính, hơi, hóa chất, áp suất và nhiệt độ cao.

5.2 Hàn lồng (Socket Weld – SW)

✔ Ưu điểm

Dễ căn chỉnh, lắp nhanh hơn hàn giáp mối
Không có kim loại hàn chảy vào lòng ống
Kín, chịu áp tốt cho ống nhỏ

✘ Nhược điểm

Khe hở giữa ống và phụ kiện dễ gây ăn mòn kẽ
Không dùng cho hệ vi sinh và lưu chất ăn mòn mạnh
Không phù hợp nơi rung động mạnh

Tiêu chuẩn: ASME B16.11
Nên dùng khi: ống nhỏ (thường đến DN50), nhánh thiết bị đo, xả đáy, xả khí. Lưu ý thi công: rút ống ra khoảng 1,5 mm (1/16″) trước khi hàn để mối hàn không nứt do giãn nở nhiệt.

5.3 Kết nối ren (Threaded)

✔ Ưu điểm

Lắp nhanh tại hiện trường
Không cần hàn, dùng được ở khu vực cấm lửa
Tháo lắp được

✘ Nhược điểm

Khó đảm bảo kín tuyệt đối
Tiện ren làm mỏng thành ống
Không dùng nơi rung động, nhiệt độ cao, lưu chất độc hại hoặc dễ cháy

Tiêu chuẩn: NPT – ASME B1.20.1; BSP côn – ISO 7 (R, Rc, Rp); BSP thẳng – ISO 228 (G)
Nên dùng khi: ống nhỏ (thường đến DN50): nước, khí nén, ống mạ kẽm, đồng hồ áp. Ren NPT (góc 60°) và ren BSP (góc 55°) không vặn lẫn được.

5.4 Mặt bích (Flange)

✔ Ưu điểm

Tháo lắp dễ, thuận tiện bảo trì
Nối được với van, bơm, bồn, thiết bị
Dùng được cho hầu hết vật liệu ống

✘ Nhược điểm

Chi phí cao, nặng
Mỗi cặp bích là một điểm có thể rò qua gioăng
Chịu mô-men uốn kém hơn mối hàn

Tiêu chuẩn: ASME B16.5 (Class 150, 300…), JIS B2220 (5K, 10K, 20K…), EN 1092-1 (PN10, PN16…)
Nên dùng khi: nối van, bơm, thiết bị, các vị trí cần tháo lắp. Bích JIS 10K và ASME Class 150 không bắt lẫn được.

Các loại mặt bích theo cách gắn với ống:

Bích cổ hàn (Weld Neck (WN)) – TNI — **Bích cổ hàn***Weld Neck (WN)*Hàn giáp mối với ống, bền nhất; cho áp, nhiệt cao và chỗ rung.

Bích lồng (Slip-On (SO)) – TNI — **Bích lồng***Slip-On (SO)*Lồng ống vào rồi hàn trong và ngoài; rẻ, dễ căn chỉnh, độ bền mỏi thấp hơn bích cổ hàn.

Bích hàn lồng (Socket Weld (SW)) – TNI — **Bích hàn lồng***Socket Weld (SW)*Hàn một phía, cho ống nhỏ.

Bích ren (Threaded) – TNI — **Bích ren***Threaded*Không cần hàn, cho ống nhỏ và khu vực cấm lửa.

Bích rời + stub end (Lap Joint) – TNI — **Bích rời + stub end***Lap Joint*Stub end cùng vật liệu ống (inox), bích rời bằng thép rẻ hơn; dễ xoay lỗ bu lông.

Bích mù (Blind) – TNI — **Bích mù***Blind*Bịt kín đầu ống hoặc vòi chờ, tháo ra được khi cần.

Các kiểu mặt tiếp xúc của mặt bích – TNI

Các kiểu mặt tiếp xúc (facing):

FF – mặt phẳng (Flat Face): nối với thiết bị gang, nhựa, FRP để không làm nứt bích.
RF – mặt nhô (Raised Face): phổ biến nhất cho bích thép.
RTJ – rãnh vòng (Ring Type Joint): dùng gioăng kim loại, cho áp suất và nhiệt độ rất cao.
Lưỡi – rãnh (Tongue & Groove), Lồi – lõm (Male/Female): định vị gioăng chắc chắn hơn.

Hai bích ghép với nhau phải cùng kiểu mặt tiếp xúc.

5.5 Clamp vi sinh (Tri-Clamp)

✔ Ưu điểm

Tháo lắp rất nhanh, không cần dụng cụ
Bề mặt trơn, không khe đọng, dễ vệ sinh (CIP/SIP)
Phù hợp yêu cầu vệ sinh của thực phẩm, dược phẩm

✘ Nhược điểm

Áp suất làm việc giới hạn
Gioăng phải thay định kỳ
Chi phí cao hơn hàn

Tiêu chuẩn: ISO 2852, DIN 32676, ASME BPE
Nên dùng khi: đường ống inox vi sinh, vị trí cần tháo vệ sinh thường xuyên, kết nối thiết bị đo và van vi sinh.

5.6 Khớp nối rãnh (Grooved Coupling)

✔ Ưu điểm

Lắp nhanh, không cần hàn tại hiện trường
Cho phép lệch trục và giãn nở nhỏ
Tháo lắp dễ

✘ Nhược điểm

Phụ kiện đắt
Gioăng cao su giới hạn nhiệt độ và loại hóa chất
Cần tính lực đẩy dọc trục do áp suất

Tiêu chuẩn: Theo tiêu chuẩn của nhà sản xuất (thường kèm chứng nhận UL/FM cho PCCC)
Nên dùng khi: hệ chữa cháy, nước làm mát, HVAC, ống nước cỡ lớn.

6. Bảng tra nhanh

Kiểu kết nối	Cỡ ống thường dùng	Áp suất / nhiệt độ	Tháo lắp	Ứng dụng điển hình
Hàn giáp mối	Từ DN50 trở lên	Cao	Không	Đường ống chính, hơi, hóa chất
Hàn lồng	Đến DN50	Cao (ống nhỏ)	Không	Nhánh nhỏ, thiết bị đo, xả đáy
Ren	Đến DN50	Thấp – trung bình	Có	Nước, khí nén, ống mạ kẽm
Mặt bích	Mọi cỡ	Theo cấp áp (Class, K, PN)	Có	Van, bơm, bồn, thiết bị
Clamp vi sinh	DN10 – DN100 (thường gặp)	Thấp	Rất nhanh	Thực phẩm, dược phẩm
Khớp nối rãnh	DN25 trở lên	Trung bình	Nhanh	PCCC, nước làm mát, HVAC

Bảng – So sánh nhanh các kiểu kết nối đường ống

Kết luận

Nhận biết đúng phụ kiện và chọn đúng kiểu kết nối giúp đường ống kín, bền, dễ bảo trì và tránh lãng phí vật tư. Khi thiết kế bằng AutoCAD Plant 3D, TNI chốt sẵn loại phụ kiện và kiểu kết nối trong piping class của từng dự án. Nhờ vậy bản vẽ isometric và bảng MTO xuất ra luôn đúng chủng loại cần mua.

Cần thiết kế đường ống hoặc cung cấp phụ kiện?

TNI thiết kế đường ống 3D và cung cấp ống, phụ kiện, van inox vi sinh, tube fitting, phụ kiện công nghiệp theo ASME, JIS, DIN.

YÊU CẦU BÁO GIÁ

Xem thêm: Phân loại đường ống công nghiệp · Ống – phụ kiện – van vi sinh · Tube & fitting · Thiết kế 3D/2D hệ thống

Tài liệu tham khảo

ASME B16.5, B16.9, B16.11, B16.25 – Flanges, butt-welding and forged fittings, butt-welding ends.
ASME B1.20.1 – Pipe Threads (NPT); ISO 7, ISO 228 – Pipe threads (BSP).
JIS B2220; EN 1092-1 – Flanges.
ISO 2852, DIN 32676, ASME BPE – Hygienic clamp connections.
Tài liệu đào tạo nội bộ “Pipe and Fitting” (2020). Một số hình minh họa có ghi nguồn catalogue của nhà sản xuất.

Phụ kiện đường ống & kiểu kết nối: nhận biết, ưu nhược điểm

1. Phụ kiện đổi hướng – Co (elbow)